De term hermaphrodiet, lange tijd beperkt tot biologiehandboeken en kunsthistorische traktaten, komt regelmatig terug in het nieuws vanuit zeer verschillende hoeken: publicatie van een onuitgegeven werk van Michel Foucault, Europese enquête over de levensomstandigheden van intersekse personen, juridische debatten rond de burgerlijke staat. Het onderwerp bevindt zich op het snijpunt van geneeskunde, recht en sociale wetenschappen, wat de media-aandacht zowel rijk als gefragmenteerd maakt.
Hermaphroditisme en intersekse: een verschuiving in vocabulaire die het kader verandert
Het woord hermaphrodiet verwijst naar de Griekse mythe van Hermaphroditos, de zoon van Hermes en Aphrodite. Gedurende eeuwen heeft het onduidelijk verschillende biologische realiteiten aangeduid, van antieke standbeelden tot medische gevallen die al in de 18e eeuw gedocumenteerd zijn.
Sinds het begin van de jaren 2000 heeft de term intersekse zich gevestigd in medische en activistische kringen om personen te beschrijven wiens seksuele kenmerken (chromosomaal, hormonaal, anatomisch) niet overeenkomen met de binaire categorieën. Deze verschuiving in vocabulaire is niet cosmetisch. Het weerspiegelt een verschuiving in perspectief: van anatomische nieuwsgierigheid naar erkenning van levenspaden en rechten.
Het boek van Magali Le Mens, Modernité hermaphrodite, gepubliceerd in 2019, schetst deze trajectie over bijna twee eeuwen, van het mooie ideaal van Winckelmann tot de bijna systematische chirurgische verminkingen die aan pasgeborenen in de 20e eeuw werden opgelegd. Door de recente artikelen over Hermaphrodite te lezen, wordt duidelijk hoeveel deze terminologische overgang gepaard gaat met concrete juridische en medische evoluties.
Foucault en de hermaphroditen: een onuitgegeven tekst heropent de intellectuele discussie
In september 2025 hebben de uitgeverijen Gallimard de publicatie aangekondigd van een onuitgegeven werk van Michel Foucault gewijd aan hermaphroditen. De filosoof had het onderwerp al eerder behandeld aan de hand van het geval van Herculine Barbin, wiens memoires hij in 1978 had uitgegeven.
Deze nieuwe tekst heropent een oude discussie over de manier waarop de medische kennis de seksuele norm heeft geconstrueerd. Foucault analyseerde de mechanismen waarmee instellingen een enkel geslacht toekenden aan individuen met ambiguïteiten in hun anatomie.
De discussie blijft open over één punt: helpt de filosofische lezing die van Foucault is overgeleverd de betrokken personen, of draagt deze bij aan het handhaven van hun status als studieobject? De reacties uit het veld verschillen hierover, afhankelijk van de positie van onderzoekers of intersekse verenigingen.
Europese enquête over intersekse personen: wat de gegevens van 2025 onthullen
Het Agentschap voor de grondrechten van de Europese Unie publiceerde in 2025 het rapport Being intersex in the EU, voortkomend uit de specifieke analyse van de derde Europese LGBTIQ-enquête. Dit document beperkt zich niet tot de medische definitie van intersekse. Het behandelt verschillende concrete dimensies:
- De discriminatie die wordt ondervonden bij toegang tot werk, huisvesting en openbare diensten, met getuigenissen verzameld in alle lidstaten.
- De intimidatie en het geweld, met name op school, waar jonge intersekse personen specifieke ervaringen van uitsluiting rapporteren die verband houden met hun toestand.
- Toegang tot gezondheidszorg, een bijzonder gevoelig punt aangezien veel intersekse personen medische trajecten beschrijven die ondergaan zijn in plaats van gekozen.
Deze enquête vormt tot nu toe de grootste databank over de levensomstandigheden van intersekse personen in Europa. De beschikbare gegevens stellen nog niet in staat om conclusies te trekken over de effectiviteit van de maatregelen die door sommige lidstaten zijn genomen, maar ze leggen een feitelijke basis die ontbrak in het publieke debat.
Resolutie van de VN-Raad voor de mensenrechten
De intersekse kwestie staat nu op de agenda van de VN-Raad voor de mensenrechten. Resolutie 55/14 erkent de schendingen die verband houden met onnodige medische ingrepen die op intersekse kinderen worden uitgevoerd. Deze resolutie creëert geen bindende verplichting, maar officialiseert een internationaal referentiekader dat verenigingen gebruiken in hun nationale pleidooien.
Frans recht en intersekse burgerlijke staat: een nog onzekere jurisprudentie
In Frankrijk blijft de kwestie van de vermelding van geslacht in de burgerlijke staat voor intersekse personen een juridisch beweeglijk terrein, gekenmerkt door spanningen tussen het interne recht en de Europese normen.
Het Franse recht erkent slechts twee geslachtsvermeldingen in de burgerlijke staat. Verschillende Europese landen hebben een derde optie geïntroduceerd of de mogelijkheid om de vermelding leeg te laten. Frankrijk heeft hierover nog niet wetgeving aangenomen, ondanks herhaalde aanbevelingen van internationale instanties.
De praktische kwesties zijn concreet:
- Ouders en artsen staan voor een administratieve druk die chirurgische beslissingen op vroege leeftijd kan beïnvloeden.
- Verzoeken om wijziging van de geslachtsvermelding in de burgerlijke staat door volwassen intersekse personen stuiten op lange procedures en een heterogene jurisprudentie afhankelijk van de rechtsgebieden.
De stem van de betrokken personen krijgt geleidelijk aan meer media-aandacht, wat bijdraagt aan de verschuiving van het debat van het medische naar het domein van de fundamentele rechten.
Recente medische aanbevelingen: naar een geleidelijke besluitvorming
De medische praktijken evolueren, zij het langzaam. De Japanse aanbevelingen gepubliceerd in 2025 over seksuele ontwikkelingsstoornissen benadrukken de deelname van de persoon aan het begrijpen van zijn diagnose en aan de daaropvolgende therapeutische beslissingen. Deze benadering breekt met het historische model waarin de medische wereld alleen besliste over de toe te passen behandeling, vaak al in de neonatale periode.
Het principe van continuïteit van zorg staat centraal: in plaats van een unieke en onomkeerbare chirurgische ingreep, bevelen deze aanbevelingen een multidisciplinaire follow-up aan die in de tijd is verspreid, waardoor het kind en later de adolescent kan deelnemen aan de keuzes die hem aangaan.
Het onderwerp hermaphroditisme, of het nu vanuit de filosofie, het recht of de geneeskunde wordt benaderd, blijft een terrein waar zekerheden zeldzaam zijn. De recente publicaties, of het nu gaat om de tekst van Foucault of de Europese enquête, bieden nieuw materiaal. Hun interpretatie en vertaling naar publiek beleid liggen nog grotendeels voor ons.
